ورزش محبوب او، از حضور داشتن محروم شده است. به خوبي مي داند كه براي او و ديگر دوستانش تحمل اين روزها سخت است. چوبها را به دست مي گيرد و به منزل يكي از دوستان مي رود. با تعطيلي كاباره ها، كازينوها و مراكزي اين چنيني بيليارد هم به طور نيمه رسمي تعطيل شد. دقيقاً به همين دليل باشگاههاي ورزشي بيليارد هم تعطيل شد و اين ورزش به اغما رفت.
امير تبريزي از سال ۱۳۳۷ يعني ۱۳ سالگي با اين ورزش آشنا شده بود. او از كنار باشگاههايي مي گذرد كه تا چند هفته قبل مي توانسته با حضور در آنها بيليارد بازي كند. براي او و دوستانش كه بيليارد را وسيله اي براي ورزش مي دانستند نه قمار، تنها يك راه حل مانده است. تنها راه حل آنها به يك ميز بيليارد مي رسد در خانه يكي از دوستان، از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۲ ، دو سال ورزش كردن در اختفا، پس از آن هم تا سال ۱۳۷۹ دستهاي او ديگر چوب بيليارد را لمس نكرد.
و حالا سالها از آن روز مي گذرد. او پيشكسوت بيليارد شده. ورزشي كه امروز ابزار و آلت قمار به حساب نمي آيد. دستان او دوباره ميز بيليارد را لمس مي كنند. كنار آن مي ايستد و به تمام روزهايي كه مجبور بوده به ورزش اولش (تنيس روي ميز) بپردازد، فكر مي كند. آن روزها تمام شده و حالا نوبت بازي است.
از ۶ قرن پيش
در حالي كه چوگان، يكي از قديمي ترين ورزشهاي سازمان يافته با قدمتي ۲۵۰۰ ساله كه براي اولين بار در ايران انجام شد و به نقاط ديگر دنيا انتقال يافت، در مرحله نابودي و فراموشي بود، بيليارد متولد شد.
قرن پانزدهم در فرانسه، درحالي كه خانواده سلطنتي به چوگان مي پرداختند، «لوييس ـ ايكس» ميزي با چوب بلوط و پارچه سبزرنگ براي يك بازي جديد طراحي كرد. او چوب و گوي را بر روي ميز برد و پارچه سبز را تداعي كننده چمن تصور كرد و نام اين بازي را بيليارد گذاشت. اين بازي به ديگر نقاط اروپا منتقل شد و در اين ميان ارتشيان بريتانيا به آن وابستگي عجيبي پيدا كردند. «ژان ـ رابرتس ـ جي ار» در اوايل قرن نوزدهم (حوالي سال ۱۸۰۰ ميلادي) با سفر به هند، استراليا، زلاند نو، آفريقاي جنوبي و آمريكا آن را گسترش داد.
۱۱۰ سال حضور در ايران
بيليارد به ايران هم راه يافت. در سال ۱۸۹۲ براي اولين بار ميزهاي بيليارد به ايران آورده شدند. در آن سالها اين ورزش تنها در كمپ هاي انگليسي، روسي و آمريكايي انجام مي شد. به دليل حضور اغلب اتباع اين سه كشور در مناطق نفت خيز ايران، مي توان گفت بيليارد ابتدا در مناطق جنوبي كشور رواج يافت. با ورود ايرانيان، مهندسان، كارفرمايان و كارگران، به كمپ هاي انگليسي، روسي و آمريكايي، بيليارد در بين جنوبي ها طرفدار پيدا كرد. بازيهاي غيررسمي در واحدهاي وابسته به شركت نفت انجام مي شد و به همين دليل اولين كلوپ و باشگاههاي اين ورزش در ايران ناشناخته باقي ماندند. شايد اولين كلوپ رسمي در تهران به سال ۱۳۴۷ تأسيس شده باشد ولي كلوپهاي متفرقه از اواخر دهه ۱۳۲۰ در تهران آغاز به كار كردند. گفته مي شود اولين باشگاه در تهران، باشگاه «نشان» بود كه روبروي سينما پل سابق قرارداشت.
اين باشگاهها تا سال ۱۳۴۷ شكل و فرم رسمي به خود نگرفتند. هر جا سالني براي امور مختلف تأسيس مي شد، يك ميز بيليارد هم در آنجا قرارمي گرفت و به صورت كلوپي كوچك محل علاقه مندان به اين بازي بود. بنا به موقعيت كلوپ، افراد مختلفي در آن حضور مي يافتند. كلوپهايي وجود داشتند كه با توجه به موقعيت جغرافيايي شان، محل حضور افرادي بودند كه به بيليارد تنها به عنوان علاقه شخصي و ورزش توجه داشتند. در اين سال (۱۳۴۷) به يكباره شماره باشگاههاي رسمي افزايش يافت و تعداد آنها تا ۴۱ رسيد. به جز تهران، استانهاي خوزستان، گيلان، آذربايجان غربي و اصفهان، محلهايي براي گسترش ورزش بيليارد بودند.
با وجود گسترش جالب توجه اين ورزش در جامعه، خسرواني رئيس وقت ورزش و تربيت بدني ايران با تأسيس فدراسيوني به اين نام مخالفت كرد و بيليارد به اين شكل هيچگاه در جايگاه و محفلي رسمي پيگيري نشد. عده اي اين اقدام مسؤولان وقت ورزش كشور را دليل عمده به بيراهه كشيده شدن اين رشته ورزشي مي دانند. ورزشكاران قديمي بيليارد معتقدند در حيطه ورزشي نظارت و بازرسي قانوني وجود نداشته باشد، حاشيه به سرعت وارد آن خواهد شد و جايگاهي خواهد شد براي ورود مسائلي چون قمار و … به دليل نبود فدراسيون بيليارد تا پيش از انقلاب، هيچ دوره رقابت و مسابقات رسمي برگزار نشد. مسابقاتي كه تا پيش از سال ۱۳۵۷ برگزار شد، ميان كلوپهاي مشهور بيليارد بود. درحقيقت اين كلوپها بودند كه وظيفه سازمان تربيت بدني را به عهده گرفتند و چهره ها و پيشكسوتان اين رشته در جريان همين مسابقات شناخته شدند. اغلب مسابقات ميان كلوپها از شهري به شهر ديگر انتقال مي يافت.
پس از خلسه
خلسه بيليارد ـ پس از سال ۱۳۵۷ ـ ۲۲ سال به طول انجاميد، يعني تا سال ۱۳۷۹ . دو سال پيش از اين امير تبريزي يكي از پيشكسوتان بيليارد در نامه اي به امضاي شخصي براي تربيت بدني، خواستار بررسي مسؤولان سازمان در مورد آزادي مجدد بيليارد شد. او در اين نامه نوشت: «اگر ورزشي را سراغ داريد كه نتوان برروي آن قمار كرد، لطف بفرماييد، يادآوري كنيد. اين ورزش در حالي منع شده است كه ويژگي هاي يك ورزش جذاب و مفرح را داراست و …
سال ،۱۳۷۸ شهرياري (رياست فعلي فدراسيون بيليارد و بولينگ) و نزديكانش كه از ورزشكاران سابق بيليارد بودند، طي نامه اي به مقام رهبري و آيت الله فاضل لنكراني، در مورد حكم ورزش بيليارد خواستار استبصار شدند. آنها در اين نامه به خصوصيات اين رشته و مسائل پزشكي و ورزشي آن پرداختند. در جواب اين نامه، هر دو مرجع تقليد، با راه اندازي و آغاز به فعاليت مجدد آن موافقت كردند و به اين شكل موانع شرعي آن برطرف شد.
با اين حال پروسه دريافت مجوز و مراحل اداري اين فعاليت، پس از موافقت مراجع تا راه اندازي رسمي فدراسيون بيليارد يكسال به طول انجاميد. در سال ۱۳۷۹ مجوز راه اندازي فدراسيون و تأسيس باشگاههاي بيليارد تحت نظر اين فدراسيون از سوي سازمان تربيت بدني صادر شد.
به اين ترتيب پس از مدت كوتاهي از تأسيس فدراسيون بيليارد، اولين مجوز باشگاه به نام شخصي به نام مهدويان در كرمان صادر شد. اولين باشگاه «امين» نام گرفت و فعاليت خود را آغاز كرد.
با اين حال در روزهاي آغازين فعاليت مجدد بيليارد درايران مخالفتهايي از سوي برخي احزاب سياسي ابراز شد. با وجود كسب مجوز از مقام رهبري اين مخالفتها به سرعت روبه افول گذاشت و حركت در مسير اصلي به راحتي ادامه يافت. در همين سال درخواست عضويت ايران به كنفدراسيون آسيايي ارسال شد كه در سال ۱۳۸۰ با اين درخواست موافقت شد و ايران عضو بيست وهفتم نام گرفت.
بيليارد در عرصه جهاني
بحث تأسيس فدراسيون جهاني در محافل ورزشي شدت گرفت. به دليل علاقه مندي وسيع جهاني به اين رشته، در سال ۱۳۴۱ شمسي فدراسيون جهاني بيليارد فعاليت خود را آغاز كرد.
پس از آغاز به كار فدراسيون مسابقات جهاني در اين رشته آغاز شد. كشورهاي بسياري در آن شركت كردند. در همان سال كنفدراسيون آسيايي بيليارد نيز كار خود را شروع كرد.
به دليل وجود زمينه هاي تبليغاتي و به تبع آن اقتصادي در ورزش بيليارد، مسؤولان آسيايي و جهاني انديشه ورود به بازيهاي المپيك آسيايي و جهاني مطرح شد و پس از چند سال مورد موافقت قرارگرفت.
در بازيهاي آسيايي بانكوك در سال ۱۹۹۸ ميلادي، بيليارد به عنوان ورزش ميهمان و براي آزمايش حضور داشت. به دليل موفقيت اين رشته در جذب تماشاچي، بيليارد به عنوان يكي از رشته هاي اصلي المپيك آسيايي بوسان در سال ۲۰۰۲ طرح و مورد پذيرش قرار گرفت. اين براي اولين بار بود كه مسابقات بيليارد چهره اي رسمي به خود گرفت وسي مدال را به خود اختصاص داد. البته تا پيش از اين ۱۹ دوره رقابت آسيايي برگزار شده بود.
پس از بررسي هاي مختلف كارشناسان و مسؤولان كميته بين المللي المپيك، با طرح ورود بيليارد به مسابقات المپيك موافقت شد و اين رشته در المپيك آتن در سال ۲۰۰۴ ميلادي، به عنوان رشته اصلي درمسابقات حضور خواهد داشت و مدالهاي اين رشته در جمع بندي مدالها محاسبه خواهد شد.
اسنوكر، پرطرفدار
بيليارد شامل ۴۰ نوع بازي مختلف است كه در حال حاضر در ايران فقط اسنوكر، ايت بال و ناين بال فعال است.
اسنوكر مهمترين و پرطرفدارترين بازي بيليارد است. اين بازي در ميزهايي با ابعاد ۱۷۷۸*۳۵۶۹ ميلي متر با تغيير ۱۳+ ـ انجام مي شود. ارتفاع ميز از كف تا روي باند با يد حداقل ۸۵۱ و حداكثر ۸۷۶ باشد. قطر توپ ها دراين بازي ۵۲/۵ ميليمتر با تغيير ۰/۰۵ + ـ است. وزن توپها حتماً بايد مساوي باشد و تا ۳ گرم اختلاف قابل اغماض است. چوب اين بازي نبايد كمتر از ۹۱۴ ميلي متر باشد.
يك فريم در اين بازي مدت زماني است كه اولين ضربه براي پخش كردن توپ ها زده مي شود. يك بازي از تعداد فريمهاي مقرر تشكيل شده و يك مسابقه از تعداد بازيهاي مقرر شده. توپ سفيد را كيوبال (Q Ball) مي نامند و در اين بازي ۱۵ توپ قرمز و ۶ توپ رنگي كه به عنوان توپهاي هدف هستند. انداختن توپ در پاكت (Pot) توپ در دست، توپ در جريان بازي، توپ انتخابي، توپ آزاد، اسنوكرشدن (ماسك شدن)، ضربه هول، ضربه پرشي، عدم برخورد كيوبال با توپ هدف، خطاها، جريمه ها و … از قوانين اسنوكراند.
ترتيب بازي توسط قرعه و يا هر فريم با توافق دو طرف بين بازيكنان تعيين مي شود. اين ترتيب بازي بايد تا آخر فريم بدون تغيير باقي بماند، مگر اينكه بازيكني از حريف خود بخواهد كه به دليل ارتكاب خطا، بازي مجدد انجام دهد. اولين بازيكن بازي را به شكل «كيو بال» در دست آغاز خواهد كرد. هر فريم زماني كه كيوبال در منطقه D (نيم دايره اي كه مركز آن مركز خط بانك است) توسط نوك چوب ضربه زده مي شود، شروع شده و اگر بازيكني در زمان جابه جا كردن كيوبال در منطقه D با نوك چوب به آن ضربه بزند بازي شروع شده است.
تا زماني كه توپ قرمز روي ميز است اولين ضربه بايد به توپ قرمز و يا توپي كه به جاي قرمز زده مي شود، باشد. بدون توجه به اينكه يك خطا ممكن است به نفع بازيكني باشد وقتي توپ هاي قرمز در پاكت بيفتد و يا به بيرون ميز پرتاب شود داخل پاكت باقي مي ماند مگر اينكه به جهت تميزكردن توسط داور از روي ميز برداشته شود يا از لبه پاكت خودبه خود در پاكت بيفتد.
اگر بازيكني امتيازي نگيرد و يا مرتكب خطا شود نوبت او به پايان رسيده و بازيكن بعدي از جايي كه كيوبال در روي ميز قراردارد و يا در صورت بيرون رفتن كيوبال از ميز، بازي را ادامه خواهد داد.
اسنوكر قوانين و مقررات بسياري دارد كه تنها در صورت تكرار و انجام اين بازي قابل تفهيم است. در اسنوكر داور و شماره انداز ـ شخصي كه وظيفه شماره انداز ثبت و حفظ امتيازات و ياري دادن به داور در زمينه وظايف محوله به او است ـ مسؤولين مسابقه هستند.
ادامه دارد