ايران واتحاديه اروپا با پي بردن به شرايط حساس جهان هر دو مي خواهند از فرصتها براي نزديكي به يكديگر استفاده كنند. اروپائيها پس از واقعه ۱۱سپتامبر و مخدوش شدن چهره ظاهراً شكست ناپذير آمريكا با تكيه بر بنيه عظيم اقتصادي و سياسي ناشي از اتحاد بين خود مي خواهند به تدريج خود را به عنوان قدرتي مستقل از زير سايه آمريكا خارج كنند و در نبود رابطه بين ايران و آمريكا از دوستي خود با ايران به عنوان يك قدرت منطقه اي نهايت استفاده را ببرند. ايران هم كه زير تيغ تهديد آمريكا قرار دارد مي خواهد از استقلال طلبي اروپاييها بهره برداري كند تا آمريكاييها را به تغيير مواضع خصمانه قبلي خود و همچنين برداشتن تحريمهاي اقتصادي تحريص كند. در صورتي كه همه حسابها درست از آب درآيد، شايد بتوان اميدوار بودكه جهان مجدداً وارد عصر جديدي از نظام چندقطبي شده باشد.
اتحاديه اروپا انگيزه هاي ديگري را هم براي نزديكي به ايران برمي شمارد. آنها مي گويند كه مي خواهند ايران متحد آنها براي جلوگيري از گسترش سلاحهاي كشتار جمعي و مبارزه با تروريسم باشد و اين نزديكي به صلح پايدار در خاورميانه بينجامد. همچنين مي گويند توجه ويژه شان به ايران براي حمايت از روند اصلاحات در ايران است. حتي وزير دفاع اتريش چشم اندازي از همكاريهاي تسليحاتي با ايران را مطرح مي كند. اروپائيها كه به طور سنتي رعايت حقوق بشر را در مراودات خارجي خود لحاظ مي كنند نظراتي دارند كه با آمريكا مغاير است. آنها مي گويند براي گسترش دموكراسي و اصلاحات در ساير كشورها بايد با آنها همكاري كرد و مي گويند همكاريهاي اقتصادي با ايران باعث مي شود نظير تجربه چين و تايوان و روسيه، ايران به كشوري در كنار ساير كشورها تبديل شود. آنها برخلاف آمريكا اعتقاد دارند با انزواي ايران ثباتي در منطقه به وجودنخواهد آمد.
دكتر پرويز علوي درباره انگيزه ها و منافع متقابل ايران و اروپا از نزديكي به يكديگر مي گويد: «ايران از جمله صادركنندگان نفت و گاز جهان است و درآمدهاي حاصل از فروش اين منابع، اروپائيها و صاحبان صنايع پيشرفته را به سرمايه گذاري و انتقال تكنولوژي و مبادلات دوجانبه تشويق مي كند. بويژه آنكه اروپا علاوه بر رقابت با آمريكا و قدرتهاي ديگر درگير مسائلي چون ركود اقتصادي، بيكاري، مسأله مهاجرت و خطر گرايش به راست افراطي است. اعلام سياست تشنج زدايي و گفت وگوي تمدنها و همچنين ائتلاف براي صلح از جانب ايران از نظر اروپا ايده هاي جالبي است. بويژه آنكه وقايع ۱۱سپتامبر و پيامد آن نشان داده جهان به گفت وگوي تمدنها وائتلاف براي صلح نياز دارد. اين در حالي است كه ايران با موقعيت جغرافيايي استثنايي اش بر امنيت منطقه از جمله امنيت آسياي مركزي و خليج فارس و درياي خزر تأثيرگذار است. در اين حالت تلاش آمريكا براي منزوي كردن ايران و سياستهاي چندپهلوي روسيه هم ميدان را براي مانور اروپا بازتر كرده. به هر صورت ايران در موقعيتي قرار دارد كه سياستهاي آن بر منافع قدرتهاي جهاني اثر مي گذارد و اين سياستها مورد توجه و واكنش جهانيان قرار دارد. البته درمقابل ايران هم به سرمايه گذاري خارجي و تكنولوژي براي پيشرفت اقتصادي، رفع بيكاري وخنثي كردن تحريمهاي آمريكا نياز دارد و اقدامات اخير ايران براي جلب سرمايه و تكنولوژي با استفاده از اصلاح قانون مالياتها و تصويب قانون سرمايه گذاري خارجي و اتخاذ تصميماتي در جهت مسائل حقوق بشر به تسريع اين روند و گسترش تمايل اروپا به ايران كمك كرده است. همچنين ايران به تنوع در روابط خارجي و برداشتن اتكا از يك يا دو كشور نياز دارد. اين در حالي است كه رابطه اي قديمي وتاريخي بين ايران و اين كشورها وجود داشته است.»
رسيدن به چنين مرحله اي روندي كند داشته است، اروپا و ايران پله به پله پيش رفته اند تا به اين مرحله رسيده اند.
دكتر فاطمه شكوهي كارشناس مسائل بين الملل مي گويد: «نكته مهم در ديپلماسي ايران آن است كه ابتدا با تك تك كشورهاي اروپايي روابط دوجانبه برقرار كرد و بدين ترتيب در بدنه اتحاديه اروپا كه هماهنگ با آمريكا بود رخنه كرد. از طرفي خاستگاه فكري اروپاييها هم برخلاف آمريكاييها ايده آليستي و مبتني بر گفت وگو و حقوق و سازمانهاي بين المللي است و تحريم ايران توسط آمريكا نيز آنها را به توسعه روابط با ايران تشويق كرد. اعضاي اتحاديه اروپا يكسال به رايزني بين خود پرداختند تا سرانجام وزراي خارجه اتحاديه براي گسترش روابط با ايران به توافق رسيدند. دهم ژوئن يا ۲۷ خرداد كه توافقنامه تجاري و همكاري اتحاديه اروپا با ايران به تصويب رسيد نقطه عطفي در بهبود روابط و مذاكرات نهايي محسوب مي شود. حالا ما به درجه اي از روابط رسيده ايم كه تعارض ديدگاهها را به نزديكي و تقارب به ويژه در مسائل بين المللي تبديل كنيم. اين نزديكي ديدگاههاي ما از طرفي راجع به يكجانبه نگري آمريكاست و از طرف ديگر اروپا مخالفت خود را با كشورهايي كه ايران را به تكثير سلاحهاي كشتار جمعي متهم مي كردند اعلام كرده است و در مقابل ايران هم حسن نيتش را با موافقت با بازرسي مراكزي مثل نيروگاه اتمي بوشهر ثابت كرد. اروپاييها گفته اند كه نبايد مذاكرات تجاري را به حقوق بشر ارتباط داد چون موجب كندشدن روند دستيابي به همكاريهاي ديپلماتيك مي شود. اتحاديه اروپا با اين كار نشان داد كه با آمريكا اختلاف گسترده اي دارد و به رابطه با ايران به خاطر منابع غني انرژي و موقعيت ويژه اش نياز دارد، سفر آتي آقاي خاتمي به مقر اتحاديه اروپا در بلژيك علامت آن است كه ايران درصدد ايجاد رابطه همه جانبه با اتحاديه اروپاست. بنابراين شايد مهمترين معضل بر سر گسترش اين رابطه برداشت متفاوت دو فرهنگ از دو منطقه مختلف جهان باشد.»
تا پيش از دوم خرداد روابط ايران و اروپا سرد و پرتنش بود. با روي كار آمدن خاتمي، اروپا گفت وگوي انتقادي را به گفت وگوي سازنده تبديل كرد. اروپائيان در اين مدت فكر مي كردند با انتقاد كمتر از ايران به روند اصلاحات كمك مي كنند. وضعيت داخلي ايران و مقابله با مطبوعات و فعالان سياسي روند تحول را كند كرد. انتخاب مجدد خاتمي با اكثريت آرا مجدداً تحولات را به پيش راند وحالا براي گذر موفقيت آميز از شرايط كنوني و رسيدن به شرايط ثبات در روابط ايران و اتحاديه اروپا شرايطي ويژه لازم است. ميثم سعيدي عضو كميسيون سياست خارجي مجلس مي گويد: «ما بايد تلاش كنيم به تعداد دوستانمان بيفزاييم و در عرصه هاي بين المللي حضور فعال داشته باشيم تاتهديدات خارجي را خنثي كنيم. منتها موقعي آقاي خاتمي مي تواند رابطه دوستانه با كشورهاي مختلف دنيا و اتحاديه اروپا را پيش ببرد كه همه نهادهاي داخل كشور وي را همراهي كنند. اين همراهي اعتماد و اعتبار بيشتري را به رئيس جمهوري مي دهد و مي تواند منافع مليمان را تأمين كند.البته ضمن تقدير از حركتهاي دستگاه سياست خارجي بايد گفت كه يك ايراد در كارش وجود دارد و آن اين است كه نتوانسته همگام با خاتمي حضور فعال و مؤثري در عرصه هاي بين المللي داشته باشد.»
شرط ادامه موفقيت آميز روند كنوني رابطه با اتحاديه اروپا اين است كه درك كنيم اين اتحاديه تحولات ايران را زير ذره بين دارد و با اين خوش بيني كه اصلاحات در ايران رو به گسترش است و با موافقت نامه تجاري و تفاهم نامه سياسي مي تواند به اين روند در ايران كمك كند درصدد بهبود رابطه اش با ايران برآمده. دكتر كولايي تصريح مي كند: «تحولات سياسي مي تواند مقولات اقتصادي را تحت الشعاع قرار دهد چون به هر حال اين كشورها براي ارتباطات اقتصادي به تضمينهايي نياز دارند و فكر مي كنند روند اصلاحات موجود جامعه ايران را به سمت ثبات مي برد. هدف آنها هم از رويكرد به ايران كمك به فرآيند اصلاحات و روند تغييرات اجتماعي ايران است. چون اساساً اگر وضعيت سياسي يك كشور باثبات نباشد مسائل اقتصادي هم زير سؤال مي رود. بنابراين روند داخلي تعيين مي كند كه آيا ما مي توانيم از فرصتهاي ايجاد شده استفاده كنيم يا نه.»
دكتر علوي مي گويد: «روند تحولات داخلي نشان داده كه به تدريج عقلانيتي به كليت نظام حاكم مي شود كه مي تواند به روابط ايران با ساير كشورها كمك كند.» شايد همين واژه كليدي عقلانيت در سياستمداران تمام آن چيزي است كه جامعه ايران با جمعيت جوان رو به گسترش و بحران اقتصادي و نياز حياتي به سرمايه گذاريها و مراودات اقتصادي و سياسي با جهان خارج به آن نياز دارد.