*مجتبي نوراني ـ كارشناس روانشناسي باليني
پديده «مردودي» در آموزش و پرورش يكي از مهمترين مسائل اغلب كشورها است كه از زواياي مختلف قابل تأمل و بررسي است. مردودي به معناي تكرار پايه تحصيلي و ناتواني در ارتقاء به پايه بالاتر از زيانبار ترين آفات فرايند تعليم و تربيت است. چرا كه همواره متضمن ناكامي هاي رواني، ناهنجاريهاي رفتاري و آسيب پذيري هاي اجتماعي است و خسارت هاي چشمگير آموزشي و اقتصادي را تحميل مي كند. به همين خاطر در غالب كشورها بخصوص در كشورهايي كه از نظام آموزشي پيشرفته تري برخوردارند و به اصل تفاوت هاي خودي بطور جدي توجه دارند، تمامي تلاش دست اندركاران تعليم و تربيت و برنامه ريزان آموزشي آنها در اين جهت است كه با پديده مردودي به نحو مؤثري برخورد نمايند و با به حداقل رساندن تكرار پايه تحصيلي از خسارت هاي اقتصادي، معنوي و اجتماعي اين معضل جلوگيري نمايند.
از آنجا كه در كشور ما ميزان مردودي بالا است و پژوهش هاي اخير بيانگر اين حقيقت است كه همه ساله درصد قابل توجهي از دانش آموزان مقاطع مختلف تحصيلي، بخصوص مقطع راهنمايي (۱۵ تا ۳۰ درصد) مردود مي شوند لذا براي حل و پيشگيري اين مسأله بغرنج بايد ابتدا علل گوناگون آن شناسايي گردد و سپس راه حل هايي براي بر طرف كردن آنها انديشيده شود.
علل گوناگوني زمينه ساز افت تحصيلي و احياناً توقف در يك پايه تحصيلي مي شوند. اغلب صاحب نظران عوامل شكست تحصيلي را در دو طبقه درون سازماني و برون سازماني قرار مي دهند. علل درون سازماني متوجه نظام آموزش و مدرسه مي باشد و علل برون سازماني شامل علل اجتماعي، خانوادگي و فردي است. اگر چه مسائل آموزشي نيز در بطن اجتماعي قرار مي گيرد اما تقسيم بندي فوق به جهت سهولت در امر تحقيق، تفكيك علل و تنظيم راه حل ها صورت گرفته است.
مهمترين علل درون سازماني شامل موارد زير است:
۱) نامتناسب بودن هدف ها و محتواي برنامه ها با نيازها، استعداد و علايق دانش آموزان كه سبب از بين رفتن انگيزه آنها در پيگيري دروس و كاهش توجه آنها به هنگام آموزش مي شود.
۲) نامتناسب بودن روش ها و امكانات آموزشي با محتواي برنامه ها
۳) نامتناسب بودن معلمان ازنظر صلاحيت، شايستگي ها و تعداد، با نيازهاي برنامه ها
۴) نامتناسب بودن روش هاي ارزشيابي و سنجش يادگيري و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان و تأكيد بيش از حد بر امتحانات
و مهمترين علل برون سازماني شامل موارد زير است:
الف) علل اجتماعي و خانوادگي از جمله:
۱) فقر فرهنگي، ۲) فقر اقتصادي، ۳) شرايط عاطفي و رفتاري حاكم برخانواده، ۴) فقدان والد يا والدين: نبود پدر يا مادر يا هر دو، اختلافات خانوادگي، جدايي والدين از يكديگر سبب به خطر افتادن امنيت رواني و عاطفي دانش آموز شده، شرايط لازم براي تمركز و توجه كافي بر مطالب درسي را از بين مي برد، ۵) بي سوادي والدين، ۶) تعداد اعضاي خانواده: بررسي ها نشان مي دهد، مجموع تعداد خواهران و برادران در گروهي كه داراي افت تحصيلي هستند بيشتر است و اين خود شايد به علت عدم توانايي والدين در توجه كافي به يكايك فرزندان به سبب تعداد زياد آنها باشد.
ب) علل فردي: مجموعه تفاوتهاي فردي يكي از تعيين كننده هاي پيشرفت تحصيلي است.
۱) هوش: كودكان و نوجوانان از نظر ظرفيت هوش با هم متفاوت هستند و لذا نوع تكاليف يادگيري، مقدار آن و سرعت يادگيري بايد بر توانايي هاي كودكان مختلف مبتني باشد.
۲) اضطراب: وجود اندكي اضطراب در انسان به عنوان يك حالت عاطفي و هيجاني نه تنها طبيعي است بلكه فقدان كامل آن مي تواند مشكلاتي را پديد آورد اما همين اضطراب اگر از حد اعتدال بيشتر باشد در يادگيري و بخصوص در فرايند سنجش يادگيري اختلال ايجاد مي كند و افراد مضطرب خطاهاي بيشتري را مرتكب مي شوند كه در حالت شديد مي تواند افت تحصيلي را باعث گردد.
اين حالت كه بيشتر خود را به صورت اضطراب امتحان نشان مي دهد را مي توان با آموزش و به كارگيري تكنيك هاي رفتاري از جمله آرامش آموزي كاهش داد.
۳) اسناد غلط: اسناد غلط فرايند فكري است كه در آن دانش آموز تمامي علل شكست تحصيلي خود را در بي كفايتي و ناكارآمدي خود مي بيند و اين احساس منفي موجب مي شود به تلاش در جهت جبران شكست دست نزند كه نهايتاً به افت تحصيلي بيشتر منجر مي گردد.
۴) عدم توانايي در برنامه ريزي آموزشي: اين دانش آموزان برنامه ريزي روزانه را آموزش نديده اند و لذا نمي توانند اوقاتشان را به درستي صرف نمايند و بيشتر اوقات مشاهده مي شود با بازي و مشاهده تلويزيون و ديگر سرگرمي ها اوقات خود را طي كرده اند و از رسيدگي به تحصيل غافل شده اند همين موضوع منجر به تراكم مطالب ياد نگرفته مي شود كه دانش آموز نمي تواند در شب امتحان جبران نمايد. البته اين موضوع به سيستم غلط ارزشيابي آموزش در نظام آموزشي ما نيز مربوط است كه به جاي سيستم ارزشيابي مستمر از سيستم ارزشيابي آتي استفاده مي شود.
در بيان ساير علل فردي مي توان به ضعف هاي جسماني مانند ضعف بينايي همچنين عوامل رواني مانند افسردگي و در خودماندگي كودك اشاره كرد.
افت تحصيلي و مردودي فرايند پيچيده اي است كه مجموعه اي از عوامل مختلف در ايجاد و شكلگيري آن تأثير گذارند و مديران آموزشي و تربيتي بايد با ريشه يابي و بررسي دقيق علل آن به برنامه ريزي در جهت كاهش آن همت گمارند.